Nestes tempos, no que fai pouco máis dun século da aparición do jazz (1897) aprox., no territorio sur norteamericana (Nova Orleáns), froito da liberación de escravos negros, que logo de herdar unha tradición dos seus devanceiros africanos e de convivir con colonos ingleses, franceses, españois, portugueses e seus veciños caribeños, atoparon os corazóns da xente e introducíronse nas diferentes culturas do mundo. Pónse de manifesto a nosa directa implicación cultural con esta música.

A historia do jazz non garante a data do seu nacemento, aínda se precisa que antes do jazz existían unha serie de cantos de tradición folclórica africana e occidental, con exaltados sentimentos de esperanza e agonía, debido a situación dramática de domínio e escravitude que vivían os afroamericanos naquel momento.
Podemos falar de dúas formas de canto primitivas, previas o jazz: os “worksongs” ou cantos de traballo (composicións de dúas estrofas, que remataban cun xadeo ou gruñido, en sinal de protesta ou queixume, dando paso a outro grupo de estrofas).
E, os cantos espirituais (tamén coñecidos como gospel), que a miúdo a comunidade negra cantaban nas celebracións relixiosas e que consistían en cancións de orixe europea, que os colonos transladaron ós escravos.

Xa situados en Nova Orleáns (polo ano 1819) e antes de que nacera o jazz como tal, a historia fálanos dunhas danzas que os africanos bailaban ó compás duns instrumentos de percusión e de corda nun espazo chamado Congo Square, e que lembraban na música indíxena africana. Pois ben, se nos remontamos a tempos anteriores en Europa, xa dende a Idade Media, e antes do descubrimento de América, ó igual cós africanos, tamén os nosos devanceiros, tiñan as súas propias danzas que nosoutros herdamos, tanto na Europa do norte e do leste coma na do sur e do oeste; é evidente, que a Europa occidental no seu conxunto, ia estar máis próxima de América, tanto na colonización, coma na emigración dos anos posteriores, polo tanto máis próxima do jazz. Seremos os países atlántico-europeos, os que veremos nacer e desenvolver esta música, e a maioría das súas vertentes e estilos.

¿Qué é o Jazz, e porque Nova Orleáns é o seu berce?

¡Teñen tantos problemas os historiadores para formular as súas teorías, como os antropólogos cando intentan explicar que os monos son os devanceiros da raza humana! Nin uns nin os outros poden identificar o momento no que os respectivos fenómenos de que tratan tomaron unha forma recoñecibel.
Son moitas preguntas, pero sen dúbida o jazz pode ser o resultado dos cantos de traballo, o gospel, a música europea, os bailes de Congo Square, e, da curiosa consecuencia dun exceso de instrumentos cas bandas militares deixaron de utilizar despois da guerra de Secesión americana (1865), pasando a mans das comunidades negras e facendo aparecer así, os primeiros grupos instrumentais que acompañaban en ritmo de marcha os funerais, tanto da propia comunidade negra, como das coloniais. E, por suposto, o ragtime e o blues.
O Ragtime e outra tendencia musical no ADN do jazz, cunha técnica desenvolvida a partir das estructuras formais da música clásica, e que practicaban fundamentalmente os pianistas nos burdeles das cidades máis importantes bañadas polo Missisipi, onde, por suposto, non podría fallar Nova Orleáns.
O Blues é a outra gran invención inspirada nos berros dos traballadores das plantacións e polas adaptacións dos cantos espirituais a unhas fórmulas que collerían forma nas primeiras décadas do século XX.
Aínda se isto é o ADN do jazz; a síntese corporal e existencial que perdurará no tempo, é a improvisación que fai co Jazz, convírtase nunha música universal de comunicación directa, e ésta, básase na capacidade de crear espontáneamente frases, harmonias e diferentes ritmos, sobre unha música primaria.
Os antropólogos chámanlle “sincretismo” ó resultado da mistura de elementos culturais, que con anterioridade vivían por separado. Esta dinámica tan consubstancial do jazz, segue exercendo unha importante influencia na nosa época, na que, os estilos da citada música de orixe afroamericana, combínanse á perfección coas músicas doutras culturas.

Sen profundizar máis na evidencia de que o jazz e unha das grandes formas de sincretismo cultural, e tendo en conta a gran presencia que España e Portugal tiveron na colonización e na emigración posterior, tanto do norte como do sur de América, coma na propia Nova Orleáns; faremos un pequeno resumo do que é a historia do jazz na península Ibérica.

A suma de caracteres latino, celta, flamenco, árabe, xudeo, mediterráneo, atlántico, etc. que a cultura ibérica ten, é e seguirá sendo de atractiva curiosidade e interese para todo o mundo, e inflúe directamente na evolución periódica do Jazz ao longo do século XX e XXI.

Facendo un pequeno recordatorio histórico do jazz en España e Portugal, pódese dicir que dende os anos cincuenta, os músicos das orquestras de baile, cabarets e espectáculos, xunto cós emigrantes que chegaban de América cargados de discos, foron os principais portadores e dalgún xeito, tramisores do son do jazz, á Península.
En España sentímonos en débeda con músicos coma Tete Montoliu, Pedro Iturralde, Blady Vas, entre outros, que tiveron a valentía, de interpretar jazz nunha época na que estaba oficialmente prohibido.
Xa nos oitenta, recén esgotadas as dictaduras española e portuguesa, é cando nacen na península Ibérica as primeiras escolas privadas de Jazz e a especialidade comenza a tomar forma e ubicación.
Farán falla entre quince e vinte anos para ver como as primeiras escolas superiores de Música do ensino publico na Península abren as súas portas a especialidade do Jazz.

Considérase por tanto a dia de hoxe necesario dar a coñecer o noso jazz e as novas formas co fagan evolucionar, e iso leva consigo a necesidade de amosar, dentro da maior diversidade posibel, as distintas manifestacións e creacións musicais de ambos estados a través de encontros que amosen a diversidade cultural do noso contorno máis próximo. É por iso que o Iberojazz conta cunha filosofía baseada nestes e noutros puntos analizados con anterioridade, e pretende servir de punto de referencia das novas creacións dos músicos que viven no espazo peninsular e insular que compoñen España e Portugal.

Alberto Conde